Voelen kun je leren: het verschil tussen denken en voelen

Vroeger wist ik echt niet wat het verschil was tussen denken en voelen. Als iemand vroeg hoe ik me voelde, wist ik het antwoord werkelijk niet. Het was één grote error in mijn hoofd. Gaandeweg heb ik geleerd hoe het werkt, al ben ik daar nog steeds in aan het oefenen. Kunnen voelen is ontzettend waardevol voor me. Ik denk serieus dat de wereld mooier en gezonder zou zijn als we vaker zouden stilstaan bij wat er in ons leeft. Als we dat zouden durven en kunnen. En dat is het hem: hoe doe je dat eigenlijk, gevoel toelaten? Daarover gaat dit artikel. 

Belangrijke nuancering: voelen is niet voor niets voor veel mensen onbekender dan denken. Door pijnlijke ervaringen kan niet-voelen, een oplossing zijn geworden om jezelf (onbewust) te beschermen. Voor mij was dat zeker zo. Het is daarom belangrijk om binnen je eigen veilige grenzen te blijven. Als je kampt met angst en paniek of regelmatig wordt overspoeld door je gevoelens, of als je veel hebt meegemaakt, heb je mogelijk hulp nodig bij het (opnieuw) leren voelen. Maar ook dan kan het helpen om eerst dit eens te lezen.

Wat is een gedachte?
Een gedachte herken ik aan het feit dat ik het vooral mentaal ‘hoor’. Als een stroom woorden die voorbijkomt, een omroeper in mijn hoofd. Als vraag of als gegeven. Overigens zonder dat het feitelijk waar hoeft te zijn, heb ik - gelukkig - ontdekt. Ik denk soms de grootst mogelijke onzin en gelukkig zit er ook vaak wel iets zinnigs tussen. Halve dialogen en regelmatig ook van de hak op de tak. Vriendelijk of kritisch. Ook wel neutraal. Gedachten herhalen zichzelf en hebben vaak een hoog tempo. Met een beetje aandacht kan ik ze makkelijk registreren.

Wat is een gevoel?
Voor mij is een gevoel inmiddels een lichamelijk waarneembare sensatie, voordat ik er een conclusie of verklaring aan verbind. Op lichamelijk niveau verandert er continu van alles: (stress)hormonen kunnen meer of minder worden aangemaakt, ademhaling versnelt of vertraagt, spieren spannen of ontspannen. Kippenvel, tranen en strakke kaken zijn voorbeelden van dat soort tijdelijke veranderingen. Soms is het subtiel merkbaar als een minimale rilling, een kleine beweging of interne verschuiving. Vergelijk het met kleine of grote golven die komen en gaan.
Soms herkennen we een lichamelijke sensatie als blijdschap, verdriet, boosheid of angst en hebben we er dus een woord voor. Veel vaker hebben we moeite het te benoemen.

Wisselwerking - kip en ei
Iets wat je ziet, ruikt of hoort kan een gevoel oproepen. Maar ook een gedachte kan zo’n lichamelijke sensatie veroorzaken. Die sensatie kan vervolgens weer nieuwe gedachten oproepen. Zo ontstaat er een wisselwerking:

gebeurtenis/waarneming ↔ gedachte ↔ lichamelijke sensatie

Het kan alle kanten op gaan. Soms leidt een waarneming eerst tot een gedachte, soms merk je eerst een lichamelijke sensatie op. Die gedachten en gevoelens kunnen elkaar vervolgens steeds opnieuw versterken. Na een tijdje weet je niet meer wat het begin was. Het gaat ook zo snel!
We halen het daardoor ook wel door elkaar. Bijvoorbeeld als we zeggen: "ik heb het gevoel dat hij mij niet meer aardig vindt". Dat is geen gevoel, dat is meer een gedachte/conclusie. Het gevoel daarbij zou verdriet, teleurstelling of je 'klein voelen' kunnen zijn. 
Die zelfbescherming die ik eerder noemde, het 'minder aandacht hebben voor gevoelens' zie je niet alleen in dit soort taalgebruik terug maar in onze hele westerse cultuur. Hier zijn we van jongs af aan meer gericht op mentale vaardigheden (het nadenken en analyseren). Kijk maar naar ons onderwijs.

Waarom is meer aandacht voor voelen waardevol?
Vooropgesteld: ik denk niet dat voelen uitsluitend beter is dan denken. Er is niets mis met zelfbescherming of ergens over nadenken. Ik kom daar later nog op terug. Ik denk wel dat we op het gebied van voelen, een inhaalslag te maken hebben. Hoe pijnlijk dat soms ook is.

1) Voelen geeft draagkracht en veerkracht
Wie voelt, voelt het hele spectrum, van zalige geluksmomenten tot groot verdriet en onmacht. Om kunnen gaan met de onaangename gevoelens maakt veerkrachtig en geeft stabiliteit is mijn ervaring. Dan ontwikkel je meer draagkracht op uitdagende momenten. 
Kunnen voelen is een belangrijke manier om vervelende ervaringen te verwerken vóór ze zich verder opstapelen en later op een heftige manier om aandacht vragen. Fijn voor jezelf én voor je omgeving.

2) Voelen geeft richting
Mijn lichaam 'weet' echt wel of ik zin heb in dat feestje of dat ik liever thuis blijf. Mijn hoofd denkt er soms anders over. Mijn hoofd heeft waarden en normen ontwikkeld en heeft een mening, maar mijn lichaam geeft op een eigen unieke manier richting. Het is slechts aan mij om het 1) op te merken en 2) te beslissen wat ik ermee doe. En daar oefen ik nog steeds mee. Soms ga ik toch naar dat feestje, soms ook niet. Maar dat is dan een keuze waarbij ik in ieder geval twee bronnen heb kunnen raadplegen (gevoelens en gedachten). Voelen erbij betrekken, helpt enorm bij het herkennen van mijn grenzen en behoeften.
Wanneer gevoelens worden toegelaten, gezien en gehoord, kunnen ze vaak veranderen of in intensiteit afnemen - denk aan onnodige angst. Soms blijkt de richting anders te zijn dan ik aanvankelijk dacht.

3) Voelen draagt bij aan gezondheid 
Als een gevoel langdurig genegeerd wordt of onderdrukt (vaak dus als onbewuste strategie om pijn en ongemak te vermijden), gaat het vanzelf ‘schreeuwen’. Bijvoorbeeld in de vorm van emotionele buien. Denk aan angst en paniek of buitenproportionele boosheid of ‘huilbuien om niets’.
Wie langdurig stresshormonen aanmaakt of onnodig veel ademhaalt of spieren aanspant, kan op de duur  fysiek uitgeput raken. Niet-geuite gevoelens kunnen zich dan ook lichamelijk uiten op allerlei vervelende manieren.
Gevoelens zijn vaak bedoeld om kortdurend een signaal te geven. Dan is het wel handig als er iemand aandacht voor heeft. Dat is niet vanzelfsprekend als je dat nooit hebt geleerd of als je daar negatieve ervaringen mee hebt.

Hoe kun je leren voelen?
In de ideale wereld leer je al te voelen als kind, maar met ouders die dat zelf ook niet hebben geleerd is dat meestal niet het geval. Dat is ook niet erg. Wanneer je je er van bewust wordt dat het anders kan, en misschien ook wel nodig is, voor je gezondheid of persoonlijke ontwikkeling, zijn er volop mogelijkheden om het voelen te herontdekken.
Altijd met inachtneming van de zelfbeschermende functie van niet-voelen. Die functie is er niet voor niets, dus experimenteer met voorzichtigheid, respect en geduld. 
Voor mij betekent voelen dat ik gevoelens in mijn lichaam zo volledig mogelijk (maar binnen mijn grenzen!) toelaat en opmerk met mijn aandacht. Los van interpretaties of conclusies. Ik heb ervaren dat het minder spannend is als ik gevoelens zie als 'slechts tijdelijke lichamelijke sensaties (die dus ook weer voorbijgaan)'.
Het is een trainbare vaardigheid die niet alleen bijdraagt aan mijn gezondheid, maar ook aan de relaties met de mensen om mij heen. 

Concreet:
Als een onderzoeker / observator neem je waar wat er van binnen in het lichaam gebeurt. Een activiteit waarbij je vragen aan jezelf stelt.

- Als ik dat appje lees, of die blik zie, die stem hoor, wat gebeurt er dan bij mij van binnen?
- Welke sensaties merk ik op en waar?
- Hoe reageert mijn lichaam op deze informatie? Let op je ademhaling en spierspanning. 
- Hoe is het om aan het scenario van 'niet aardig gevonden worden' te denken?
- Stel dat ik mijn ervaring verdriet noem: hoe is het om verdriet te ervaren? 
- Waar is dat voelbaar in mijn lichaam? Is het groot, klein, bewegend, of massief?
- Welk effect heeft dat op mijn keel/buik?
- En als ik het boosheid zou noemen: waar merk ik mijn boosheid aan?
- Hoe sterk is die ervaring?

Dit soort nieuwsgierige vragen zijn er in allerlei vormen, maar als het om voelen gaat, zijn ze lichaamsgericht. Het gaat niet om 'veel' vragen te stellen of om de 'juiste' antwoorden, het gaat om gedoseerde, oprechte aandacht die je voor je lichaam hebt en de ervaring dat het inderdaad weer wegebt. Met de tijd leer je je eigen lichaamstaal beter te verstaan.

Is voelen beter dan denken?
Wat mij betreft niet! Naast voelen kun je ook je gedachten onderzoeken en dat levert óók bruikbare informatie op.

- Is mijn conclusie feitelijk juist?
- Kan ik bijvoorbeeld zeker weten dat iemand mij niet meer aardig vindt?
- Waar baseer ik dat op?
- Zijn er ook andere verklaringen mogelijk?
- Is het realistisch dat iemand mij altijd aardig blijft vinden?

Dat zijn een ander soort onderzoeksvragen die meer je denkvermogen aanspreken. 

Gevoel spreekt slechts een andere taal dan denken. Ze vullen elkaar prachtig aan. Nadenken helpt me bijvoorbeeld om de gevoelens naderhand beter te begrijpen. Mijn hoofd komt met creatieve ideeën en inzichten. Het helpt soms ook om eerst even na te denken vóór ik bewust ga voelen. Als ik vooraf heb vastgesteld dat ik iets nog niet zeker weet of adt ik feitelijk veilig ben, maakt me dat nieuwsgierig en eerder bereid om mijn gevoel toe te laten. Kennis hebben over hoe stress werkt, helpt mij ook. Dan hoef ik minder te schrikken van een sensatie of huilbui. Dat denkende hoofd is dus zeer nuttig, maar met alleen verstand komen we er niet.   

Filosofisch perspectief
Wat mij ook vaak helpt is de volgende gedachte:

“Ik ben méér dan die tijdelijke fysieke gevoelens die ik in mijn lichaam ervaar en méér dan mijn analytische brein vol gedachten. Als liefdevolle waarnemer van mijn gevoelens èn gedachten, ben ik in essentie helemaal oké. Wat ik ook heb meegemaakt en wat er ook nog gaat gebeuren.”

Daar zit óók de bevrijding en de veerkracht. En misschien is dit ‘maar’ een filosofische gedachte. En of die waar is of niet, geen idee. Maar hoe het voelt… tja, dat is dus zoeken naar woorden. Het voelt vooral heel erg rustig in mijn lichaam als ik dit denk. Fijn dus om deze gedachte toe te laten, dat geeft een rustig gevoel. Voor zo lang het duurt 😉

Een oefening voor elke dag om te leren voelen
Voelen vraagt tijd en aandacht. Vertragen helpt. Plan elke dag één of twee korte incheckmomenten. Stop even en vraag jezelf:

1. Wat merk ik op in mijn lichaam?
2. Waar voel ik dat?
3. Hoe sterk is het?
4. Wat gebeurt er als ik mijn aandacht daar even bij houd zonder het te willen veranderen?
5. Heb ik op dit moment iets nodig?
6. Kan ik daar op een kleine manier aan tegemoetkomen?

Je hoeft het gevoel niet meteen een naam te geven, te begrijpen of op te lossen. Het opmerken ervan is al een begin. Wees geduldig met jezelf.

Voelen en Emotional Freedom Techniques
Voelen, in de zin van sensaties waarnemen is een belangrijk onderdeel in een EFT sessie. Wat EFT zo'n prettige methodiek maakt, (naast een boel andere elementen) is dat het zachte tikken op je gezicht en romp je lichaam geruststelt tijdens het ervaren en benoemen van de onaangename lichamelijke sensaties. Dat effect ervaar je direct. 

Meer weten? Maak gerust kennis via een van onderstaande manieren: